Kur'an-ı Kerim Ayetleriyle Sevgi, Mutluluk ve Tasavvuf
İbn Acibe’nin Kur’an tefsirlerinde; Allah’tan başkasını sevme hedefinden kaçınıp aşk ateşiyle pişmek, hakikati görünür kılar ve kişiyi nihai vuslatın tadına ulaştırır. İnsan, ruhunu dünyadayken sahibine iade ederek "ölmeden evvel ölmenin" sırrına erer; bu süreç, Kur'an'ın öngördüğü sevgi temelli bir yaşamın gereğidir.
Dr. Omneya AYAD: Aşk ve Günah Arasındaki Paradoksal İlişki
Kibir, kaderi beğenmemek ve ilahi hükme razı olmamak gibi kalbi günahlar Allah sevgisi iddiasını geçersiz kılar ve insanı küfre sürükler.
Nefsani arzulardan kaynaklanan bedeni günahlar ise derin bir pişmanlığa vesile olarak kulu Allah'a yakınlaştıran bir kemâlat aracına dönüşebilir.
Kalbin aynasını günahların siyah noktalarından arındırmanın ve manevi perdeleri kaldırmanın yegane yolu tövbe ve sürekli zikirdir.
Dr. Abdulcabbar Boran: Kur'an'da Mutluluk, Sevgi ve Yedi Safha Tasavvuf
Dünya ve ahiret saadeti, Kur'an'da vaaz edilen yedi safhalı sevgi ve teslimiyet formülünün hayata tatbik edilmesiyle mümkündür.
Nefsin 19 afetini temizleyip ruhun 19 hasletini egemen kılmanın tek vasıtası sürekli ve kalbi olarak "Allah" ismini zikretmektir.
Manevi kemâlata ve nefs tezkiyesine ulaşabilmek için mürşide tâbiyet Kur'an-ı Kerim'in kesin bir amir hükmüdür.
Aşk ve Günah Arasındaki Paradoksal İlişki
İbn Acîbe’nin tasavvufi tefsiri ışığında aşk ve günah arasındaki paradoksal ilişki analiz edilmektedir. Kibir gibi kalbi günahların insanı küfre sürükleyen ağırlığı ile nefsani hataların samimi bir pişmanlıkla yakınlığa vesile olan mahiyeti kıyaslanmaktadır. Gerçek ibadetin ve secdenin ancak arınmış, huşu dolu bir kalple mümkün olabileceği ortaya konmaktadır.
Allah’tan gelen konumuz aşk ve günah meselesi. Bu iki kelimeyi yan yana koymanın ilk başta hele bir çelişkili durum taşıdığının farkındayım. Şu an içinizden belki soruyorsunuz: Bir insan nasıl olur da Allah’ı sevdiğini iddia ederken bir yandan da günah işler? Şimdi İbn Acîbe’ye göre yaratılışın sebebi aşktır, başka sebep yoktur ve o yaratılmışların nihai dönüşünü de yeniden yaratıcıya olan bu aşkla ilişkilendiriyor. Onun tefsiri bir sevgi senfonisidir.
Seven sevgilisiyle her zaman uyum içinde olmalıdır düsturundan hareketle bazı alimler bir günahkarın Allah’a itaatsizliğini, onun Allah sevgisi iddiasının gerçek olmadığını söylüyorlar. Ama İbn Acîbe’nin bu konuda farklı bir görüşü var; o günahın kökenine ve niyetine odaklanır. Eğer günah kalpten kaynaklanıyorsa; kibir, kaderi beğenmemek, Allah’ın hükmüne razı olmamak gibi bu türden günahlar kişinin Allah’a olan sevgi iddiasını geçersiz kılar. Ancak nefsani arzulardan kaynaklanan bedeni günahlar derin bir pişmanlığa vesile olabilir ve kişiyi Allah’a daha da yakınlaştırabilir.
İbn Acîbe bize bu günah meselesi ile ilgili muhteşem bir örnek veriyor; bu bildiğimiz Hazreti Adem’in ve şeytanın kıssası. Allah Kur’an’da buyurdu ki: "Adem Rabbine karşı geldi ve şaşırıp sapıverdi." (
) İbn Acîbe Adem’le şeytan kıssasında her ikisinin de hata yaptığını ama birinin tövbe ile Allah’ın sevgisine eriştiğini, diğerinin ise kibir günahı yüzünden ebediyen lanetlenerek cennetten kovulduğunu anlatır. Kusursuz bir saflık ve günahtan korunmuşluk hali yalnızca kalbi günahlardan veya günahta ısrardan söz konusu olduğunda zedelenir. Kulun ilahi takdirle başına gelen bedeni günahlar ise onu alçaltmaz, bilakis kemale götürür.
Câfer-i Sâdık da bu ayet üzerinde tam İbn Acîbe’nin görüşüne yakındır ve der ki: Adem’in kalbi cennetin nimetleriyle meşgul olmasa da gözleri cennetin maddi güzelliğine dalmıştır. Allah’ın Adem’i uyarması onun bu fiziksel bakış hatasından dolayıdır. Eğer Adem cennete kalbinin gözüyle baksaydı asla affedilmezdi. İbn Acîbe kalp günahlarının küfre nasıl yol açabileceğini bir başka ayetin tefsirinde şöyle açıklıyor: "Hani meleklere Adem için secde edin demiştik, hemen secde ettiler; yalnız İblis hariç, o derinden kibirlendi ve kafirlerden oldu." (
) Şeytanın lanetlenmesinin nedeni sadece günah işlemesi değil; onun küfrü Allah’ın emirlerini reddeden, hükmünü küçümseyen kalbinden kaynaklanmıştır. Onu küfre sürükleyen sadece secde etmeyi reddetmesi değil, bu reddin ardındaki kibridir.
İşaret tefsiri bizim kendi hayatımıza yansıyan bir tefsirdir. Kur’an’da, "Allah, 'Siz daha düşük olanı daha üstün olanla mı değiştirmek istiyorsunuz?' dedi" (
) buyruluyor. İbn Acîbe, İsrailoğullarının asıl günahının çeşitli yemekler talep etmeleri değil, Allah’ın ezelde takdir ettiği kaderine ve ilahi rızka meydan okumaları olduğunu açıklıyor. Kişi kendi plan ve isteklerinin Allah’ın emir ve takdirinden daha iyi olduğunu düşünürse bu büyük bir kalp günahıdır. "Neden istediğimiz plan gerçekleşmiyor, neden çocuklarım o kadar başarılı değil, bütün hastalıklar neden sadece beni buluyor?" gibi itirazlar kalbi günahlardır. Çünkü sanki haşa Allah ile bir rekabet vardır, bu ise küfürden başka bir şey değildir.
Asıl mesele kalptir, bizim hedefimiz bu dünyada arınmış bir kalple Allah’taki hedefe dönmektir. Hazreti İbrahim Kur’an’da çok güzel bir şekilde Allah’a dua ettiğinde ancak selim, yani sağlam bir kalple Allah’a dönenlerin kurtulacağını belirtmiştir (
). Her gün beden olarak Allah’a secdeye kapanıyoruz ama asıl secde kalbin secdesidir. Allah buyurdu ki: "Ayetlerimizi ancak kendilerine hatırlatıldığında secdeye kapanan, kibirlenmeden Rablerine hamd ile tesbih edenler inanır." (
) Secde, kalbin Allah’ın azameti karşısında teslim olduğunu gösteren sembolik bir fiildir; eğer beden secde eder de kalp kibirle teslimiyeti reddederse bu ibadet ruhsuz bir şekil ve hakikatten yoksun boş bir ritüel haline gelir.
"De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın." (
) Kim Allah’ın veya Peygamber’in ahlakına uymadan ve emirlerini yerine getirmeden onların sevgisini iddia ederse bu iddiası yalandır. Seven sevdiğine itaat eder. İşlenen günah kalpte hiçbir burukluk ve üzüntü izi bırakmıyorsa günahkarın Allah sevgisi iddiası sadece bir yalandan ibarettir. "Onlar bir kötülük yaptıklarında veya nefslerine zulmettiklerinde Allah’ı hatırlayıp hemen günahlarının bağışlanmasını dileyenlerdir." (
) Pişmanlık duymadan, vicdan azabı çekmeden sürekli günahtan günaha gitmek kalbi karartır; her günah kalbe siyah bir nokta koyar. Kalp bir ayna gibidir ve bu aynayı temizlemek için tövbe etmemiz gerekir. Pişmanlık varsa tövbe vardır, devamımız zikirdir; zikrettikçe kalbimizin aynası daha parlak olur ve Allah’ın güzel sıfatları kalbimizde tecelli eder.
Kur'an'da Mutluluk, Sevgi ve Yedi Safha Tasavvuf
İnsanın yaratılış gayesi olan ilahi aşk ve mutluluk, Kur'ân-ı Kerim’de vaaz edilen yedi safhalı teslimiyet formülüyle açıklanmaktadır. Nefsin afetlerinden arınarak manevi kemalata ulaşmanın yolları tasavvufi bir perspektifle sunulmaktadır. Hayattayken ruhu Allah'a ulaştırmanın ve sürekli zikrin insanı dünya ve ahiret saadetine taşıyan yegane çözüm olduğu vurgulanmaktadır.
Tasavvufu öğrenmek ve yaşamak; küresel sevgiyi, sevgi ve mutluluğun anahtarını beraberinde getirir. İnsan olmak başlı başına bir şereftir. Çünkü mucize-i baki Kur'ân'ı ele aldığınız an, Allah Teâlâ'nın yarattığı mahlukatın içerisinde muhatap olarak aldığı, hitap ettiği, yeryüzünün halifesi olarak tayin ettiği yegane varlık insandır. Allah sizleri çok seviyor, tarifi gayri mümkünsüz bir sevgiyle seviyor. İlahi irade yaratandır ve yaratan Rabbimiz bilmelisiniz ki her şeyi sevgiyle yaratmıştır. En sevdiği varlık olan insandan sevgiyi öğrenmesini, sevgiyi yaşamasını ve sevgiyi öğretmesini istiyor. Kur'ân-ı Kerim baştan sona sevgi kitabıdır, yetmez aşk kitabıdır, yetmez hayranlık kitabıdır. Öyle bir Kur'ân mucizesi ki insanoğlu bu kitabı idrak eder de hayatına tatbik ederse, işte o zaman Allah'ın insan için vaaz ettiği mutluluk hedefine, kemalat noktasına, Rabbine kavuşma ve Rabbinin zatını görme mükafatına sahip olur.
Allah, insanı fizik beden, nefs ve ruh olmak üzere üç unsurdan müteşekkil yaratmıştır. Fizik beden, et ve kemikten oluşan, aklın kumandasında çalışan bir kalıptır. Bu kalıbın içinde iki misafir daha vardır; bir tanesi nefstir. Nefsin içerisinde kin ve nefret, küfür, yalan, haksızlık, zulüm, haset, düşmanlık, cehalet, cimrilik, öfke, isyan, sabırsızlık, kibir, gurur, hırs ve şehvet gibi hastalıklar ve afetler yer alır. Diğer unsur ise Allah'ın kendi zatından üflediği emanet olan ruhtur. Nasıl nefsimizde 19 afet varsa, ruhumuzda da sevgi, iman, doğruluk, adalet, edep, ilim, cömertlik, sekinet, itaat, sabır, tevazu, kanaat, şükür, hakikat, vefa ve ihlas gibi 19 haslet vardır. Bu hasletlerin en ağır basanı sevgidir. Eğer kişi Allah'ın emaneti olan ruhun farkına varamazsa, yaşarken hayatı sahibi olan Allah'a iade etmezse, devamlı olarak şeytanın, nefsin afetlerinin ve fizik bedenin oluşturduğu bir mutsuzluk üçgeni içerisinde dönüp durur.
Nefsin yaşadığı hayatta nur yoktur, nur olmayınca huşu yoktur. Huşu olmayınca sadece jimnastik hareketleriyle o namaz eda edilir ve bu namazın Allah katında bir değeri olmaz. Namazın asgari standardı huşu içinde namaz kılmaktır. Eğer huşu içinde namaz kılamazsanız, Allah'a giden yolun kapısı size kapalıdır. Huşunun olmazsa olmaz şartı, Allah'ın size üflediği ruh emanetini hayattayken Allah'a ulaştıracağınızdan emin olmanızdır. Resûlullah'ın "Ölmeden evvel ölünüz" hadisinin sırrı buradadır. Ölseydik, vazifeli melekler ruhun yedeğini alıp yedi gök katı yükseldikten sonra Allah'a, emanetin sahibine ulaştıracaklardı. Marifet ölüp değil, hayattayken bunu yapabilmektir. Kalpten bir yönelişle Allah'a ulaşmayı dilemek, bu kainatın sırrıdır. Kainatın bütün kapıları bu dilekle açılır.
Kur'ân, sahabenin yaşadığı yedi safhada şekillenir. Birinci safha, kalpten Allah'a ulaşmayı dilemektir. İkinci safha, Allah'ın tayin ettiği mürşide tabi olmaktır. Üçüncü safha, ruhun hayattayken Allah'a teslimidir. Dördüncü safha, fizik vücudun Allah'a teslimidir. Beşinci safha, nefsin Allah'a teslimidir. Altıncı safha, muhlis olup ihlasa ulaşmaktır. Yedinci safha ise iradenin Allah'a teslim edilerek teslim-i külliyle Allah'a teslim olunmasıdır. Sahabe, 14 asır evvel bu yedi safhanın yedisini de yaşayarak hayırlarda öne geçmiş ve sabikûn olmuşlardır. Dini yaşamanın odak noktasında mürşide tabiyet vardır; mürşitsiz hiç kimse kemalata ulaşamaz. Mürşit önünde tövbe ettiğiniz an devrin imamının ruhu başınızın üzerine gelir, kalbinize iman yazılır, ruhunuz sizden ayrılarak Sırat-ı Müstakim'e ulaşır ve zikirle kat kat fazla derecat kazanmaya başlarsınız.
Sizi Allah'a dost kılacak, sizi kamil insan kılacak, Allah'ın has kullarından kılacak olan yegane vasıta zikirdir. Kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur. Zikir yapıldıkça Allah'ın katından gelen rahmet, fazl ve salavat nurları fizik vücudun göğsünden nefsin manevi kalbine ulaşır. Bu nurlar nefsin kalbini temizler ve kalpteki hastalıkları yok eder. Nefsi emmareden başlayarak levvame, mülhime, mutmainne, raziye, marziye ve tezkiye kademeleri olmak üzere yedi kademede nefs tezkiyesi gerçekleşir. Kalp %30 nura ulaştığı zaman nefs-i mutmainede hırs afeti kontrol altına alınır. Kişi Rabbinden razı olur, Allah da ondan razı olur ve nefs tezkiye edilir. Nefs tezkiyesi gerçekleşmedikçe emanet olan ruh sahibine ulaşmaz. Ruhun hayattayken Allah'ın zatına ulaşması insanı ermiş evliya kılar.
Allah'ın zatını görmek için daimi zikre ulaşmak gerekir. Ayaktayken, otururken ve yan üstü yatarken daima Allah'ı zikredenler, şeytanın kapısını zikirle kilitleyenlerdir. Daimi zikre her an devam eden kişi ihlasa ulaşır, 19 faziletin sahibi olur ve artık şeytanın onu yoldan saptırması mümkün olmaz. O sadece Rabbinin emrinde ve Allah'a aşık birisidir. Hayatı Allah'ın gözlükleriyle değerlendirmek gerekir. Sevgi, Allah'ın emirlerine itaat etmektir. İncil'de de geçtiği gibi, gördüğü kardeşini sevmeyen, görmediği Allah'ı sevdiğini iddia edemez; sevgi bir kalp işidir. Mutlu olmak istiyorsanız mutlu edeceksiniz, mutluluğu ekeceksiniz; kanun budur, ne ekerseniz onu biçersiniz. Hayatımızdan kini, nefreti, afetleri tertemiz kılıp kapı dışarı edeceğiz ve Allah'ın katından 19 fazileti kalbimize taşıyarak ihlas sahibi kullardan olacağız.